Dziyń Mamulki...

We môju snadno sie u nôs festelnie fajruje, chocia je ino jedyn taki dziyń, bez kierego te côłkie nasze życie bōłoby blank bez cweku. Niy idzie ło 1-go Môja lebo 3-cigo Môja. Rozłajzi sie ło „Dziyń Matki”, kej kôżdy na isto musi ło swojij modszyj abo starszyjszyj Mamulce boczyć, kej kôżdy bali i stary pryk musiôłby po klynczōncku te mamulkowe, zbakane rynce, te gorście łod praniô bez rojmatyka ształchniōne, powykrōncane – kusikować. Bo przeca fto jak niy Mamulka sklapnyli nōm grace i naumieli do porzōndku rzykać „aniyle Boży, strōżu mōj”? Fto tyroł we nocy do dochtora, kej chyciōła laksyra po habniyntych ze kamratami we zegrōdkach sztachlokach? Fto z rańca, połednia i na łodwieczerz rychtowôł jôdło, choby ino zupa ze papioka abo i ze pokrziwy? I chocia i tam Mamulka niyrōłz chlastła bez rzić kopyściōm abo jakōm lapōm, mokrōm chadrōm, to przeca ino skuli tego, iże nōm przoła i kciała coby my na ludzi wylejźli. I niy bōło żôdnego jesce„Rzycznika praw dziecka”, ftory niy do zwōli, coby na swojigo bajtla krziwo kuknōńć, bo to je „przemoc w rodzinie”. A i tyż naszô Mamulka poradziyli sie nôjbarzij chichrać, kej sie łō Nij wice łozprawiało. I tu ci mi sie spōmnieli take dwa, a śnich jedyn łoszkliwy łod drugigo: – Mamulko, mamulko, kuknijcie ino wartko bez łokno – wrzescy taki jedyn łochyntol na côłki plac. – A cōżeś to kciôł, najduchu jedyn – łodwrzeskła ze łokna mamulka. – Anō, nic, ino Bercik niy kciôł wierzić, iżeście sōm mamulko świdratô!!! A tuplowany, to możno jescetaki blank ze inkszyj zorty: – Prôwda to Mamulko, iże jôdło je łod Pōnbōczka? – pytô synek. – Prôwda, na isto prôwda synecku. – A prôwda to je, iże gyszynki wrażuje pod chojna Dzieciōntko? – A dyć tyż prôwda synek. – A pedzōm mi jesce Mamulko, eźli to je prôwda, iże dziecka przipyrcy do dōm zawdy boczōń? – Ja, to tyż ci je prôwda. – Nō, to pedzōm mi Mamulko, po jakiego dioska trzimōmy i chowōmy we chałpie naszygo tatulka ??? Nō ale, kwiôtek i srogi kusik tak by tak sie we tym dniu kôżdyj Mamulce przinoleżi! Ojgyn z Pnioków

Mŏjowe łozpamiyntywani...

Niy poradza zmiarkować eli to bōło we mŏju, ale ci roztomajte fale na ludziska przilazujōm. Bo mŏj to taki maszkytny miesiōnc we kerym sie tyż mocka dzieje, a nŏjbarzij to idzie ujzdrzić we zegrōdkach, na plantach lebo we tym naszym, gryfnym panaziyntkowym Parku Ślōnskim. Cy czowiek poradzi sie wystawić, co tyż sie tam na tych stromach, w tych krzach, we trōłwie i we lufcie wyrobiŏ? Przeca wszyjsko, cŏłkŏ nŏtura sie cuci ze tego zimowego śniku, wszyjsko kce łod nowa żyć, wszyjsko kce mieć mode... i jak sie tu dziwać modziokōm, kej i take wiykowe mamzele, gryjfinie, i take stare knakry jak jŏ, tyż poradzōm zmiarkować, co jejim tam tyż kajsik, i cosik, wyrcy. Nale, ło tym niy byda za tela rzōndziōł, bo jece fto rzyknie, iże jŏ sam jakosik „pornografijō” bajstluja. A to niy ma tak, to ino idzie za to wszyjsko tyn gryfny, szykowny mŏj winować, prŏwda, Wy moje roztomiyłe suchŏcze ? Tak już ze trzidziyści pŏra lŏt tymu nazŏd, tyż we mŏju, we cugu, kery sie terŏzki tak modernie „Intercity” mianuje, przigŏdŏłech sie jedna gryfnŏ frela, a iże łōna bōła ze Warszawy (a możno tak ino gŏdała), dugo te ci zŏlycynie niy zetrwało i chocia bez żyniacki, to wziyni my sie szajdōng, coby klachōw niy bōło. I sam żech zahaczōł ło bana, ło cug i terŏzki możno ło tym małowiela połozprawiōm. Kajsik żech trefiōł na gryfne słōwecka, kere napisŏł ci bōł ynglicki żurnalista i historiker Paul Johnson za takim mōndrokiym jece ze dziewiytnŏstego wiyka Teofilym Gautier, iże: „Banhōw chnetki bydzie takōm srogōm katyjdrōm cŏłkij ludzkości, placym, kaj sie nŏrody bydōm trefiać. Już we altertumie, starożytności baukōnszt, cŏłkie stawiyni dało nōm szykowne świōntynie, we strzydniowiyczu srogie, zŏcne kościoły, a juzaś terŏzki bydzie sie rychtować corŏzki szykowniyjsze banhowy”. I dejcie pozōr, flugplac nikaj i nigdy niy bydzie miasto banhowu, tego placu, kaj na isto dziyje sie historyjŏ i napoczynajōm kwiść gyfile, „uczucia”, i to te nŏjbarzij gryfne i szumne. Bali i sōm Strauss wrajziōł do jejigo waloszkōw rytmus, kery wyklupujōm kōłecka kŏżdego cugu. I jŏ tyż mōm festelnie rŏd wszelijake bany, cugi. Nō, możno niy te dzisiyjsze, te łodropane, sklabustrowane, schacharzōne i posztrajchowane jak sto dioskōw bez tych wszyjskich graficiŏrzy, ale te dŏwniyjsze ze damfmaszinōma te, kere jece idzie ujzdrzić na roztomajtych postkartach, we telewizyji lebo na starych filmach, kaj łōne paradnie fucōm, smyndzōm i damfujōm na cŏłki karpyntel. I skŏżcie mi takigo, co niy mŏ rŏd pieślawego kolybaniŏ, gibaniŏ sie tego cugu, kerym sie jedzie fōrt, kyns drōgi i teli czŏs. A za łoknami śmigajōm roztomajte gryfne landszafty, „krajobrazy”. My tak ci kejsik jechali ze mojōm Elzōm do Rumuniji, do Mangaliji. Byli to nasze piyrsze wywczasy we inkszyj dziydzinie, we inkszym kraju, we roku 1970. Rajza zetrwała cosik śtyrdziyści godzin. Nale sie werciyło, bo to, co my bez tyn czŏs uwidzieli, to niy do sie tego łopedzieć. To bōła piyrszŏ i łostatniŏ takŏ rajza, bo niyskorzij zawdy my już ino furgali fligrami. I tu mi sie spōmniŏł jedyn szpasowny wic. Na takim ci maluśkim banhowie sam u nŏs na Ślōnsku łostŏł stŏć na łoka mrzik sznelcug. Do tego nŏjważniyjszego, do prowajdera cugu podłajzi Antek Pośpiych, kery blady jak kyjza wypolōł ze wagōna i prosi tego ajzynbanioka (a możno szafnera?) ło piyńć minut stōniŏ, bo mŏ ci festelne morzisko i durchfal, a we kupyju haźlik je ci już festelnie nafolowany. Na to tyn prowajder gŏdŏ, co niy mogōm dugszij stŏć; cug musi łodjechać. – Nō, tōż bydymy widzieć, eźli doczko na mie, eźli niy – łodpedziŏł nasz Antek. – Łobejrzymy – łofuknōł go tyn lajter i dowo zignal do łodjazdu. Nale tyn cug niy ruszŏ. Prowajder wkarowŏł z pyskiym do maszynioka po jakiymu łōn niy sztartnōł? A na to tyn maszyniok: – Bo przeca niy śmia, pōnie cuglajterze; tam przed mojōm damfmaszinōm zicnōł jakisik pierōn i srŏ! We latośnym mŏju, sam u nŏs tyż wiela sie bydzie dziŏło i to niy ino we nŏturze ale i we tyj naszyj zgiździałyj polityce. Wiycie! Rzykna dzisiŏj ino tela, co ze tymi naszymi politykierōma to je tak, jak we takij jednyj ryklamie. Gŏdajōm tam, co jakisik klajster, szampōn do mycia kudłōw dowo aże ło łoziymdziesiōnt piyńć procyntōw wiyncyj blysku. Jŏ tak po prŏwdzie je inżiniyr, ale niy poradza spokopić, niy poradza sie wystawić czym, jakim myjtermasym, jakim colsztokiym sie mierzi tyn „blask”. A możno to je na isto ino fandzolynie i takŏ szpicato gŏdka jak tych naszych tam na Wiejskij we Warszawie, kierzi sie latoś ryjōm do tego Ojroparlamyntu? Nale niy ma sie co tropić bo – jak to bōł pedziŏł Mel Brooks – „Życie je festelnie wicne ale... fajrant mŏ ci pierōnym „poważny”. Mŏj, niy mŏj, zolyty niy zolyty, ale niyskorzij to ci je ze babami diosecko utropa (możno łōne gŏdajōm te same łō nŏs chopach tyż?), ciyngiym zwada i krach, i może sie trefić i taki fal: Dziepiyro co żyniate fest ci sie powadziyli. Na to przikwanckała sie mamulka tyj wydanyj. Kukŏ tak na nich, zaziyrŏ, szpicuje dakle, i tak na łodwieczerz niy szczimała: – Co, powadziyliście sie, ja? – A, ba. Niy. Ani trocha. Tela ino, co łōna wiy swoji, jŏ swoji i... co sam gŏdać? Abo inkszy: Gryfny szynk, za szynkwasym srogi gospodzki. Na takim wysznim zeslu zicnōł sie jedyn istny. Łobsztalowŏł sie seta, szluknōł i gŏdŏ do barmana: – A jŏ, to już blank niy mōm utropy. – Niy, a po jakiymu? – dziwo sie gospodzki. – Anō, skuplowŏłech moji życie zawodowe ze łosobistym!!!.... – Ja? Ale jak? – pytŏ sie juzaś barman. – Anō, ze roboty mie wyciepli na zbity pysk a moja starŏ... sama wykludziōła sie z dzieckōma do świekry. We mŏju tyż stare ludzie dŏwali pozōr jakŏ pogoda bydzie, bo wtynczŏs ci szło pedzieć eli bydzie łostro zima abo bydzie ciyngiym toplaka. A bōł ci kejsik jedyn zabrany stary siodłok, stary Merta, kery poradziōł przepedzieć pogoda, kuriyrowŏł ziylym i jece ku tymu poradziōł ci gryfnie pŏrki skuplować do żyniacki. Prziszli ci rōłz do niygo chopy i pytajōm sie go eźli bydzie latoś łostrŏ zima, abo niy ? Stary Merta poszkrobŏł sie po palicy i rzōndzi: – Zbiyrejcie wszeckie charpyńci, chabinki wiela sie ino do, mocka! Przilazujōm do niygo juzaś za jakisik tydziyń, dali mu gorzŏły i juzaś sie go pytajōm: – A na isto, panie Myrta, bydzie srogŏ, łostrŏ zima ? – Zamlujcie i sztaplujcie wszyjskie charpyńci, a czym wiyncyj tym lepszij! Kej przikarycyli sie ku niymu trzeci rōłz, to mu pedzieli: eźli niy rzyknie gynał jakŏ ta zima bydzie, to mu nadrzistajōm, nachuśtajōm podug lŏt. Co miŏł borok robić? Wzuł szczewiki, łoblyk sie niydzielny ancug i poszŏł za gōry do jejigo chmotra, kery richtik poradziōł planetować i przi tym przepedzieć pogoda. Prziszŏł i łod proga pytŏ sie tego swojigo chmotra eźli bydzie latoś łostrŏ zima? A tyn istny, tyn kum mu na to: – Na iste, jużcić bydzie festelnŏ zima, bo chopy po wsiach ciyngiym zbiyrajōm, zamlujōm charpyńci. A kej chopy te charpyńci zamlujōm i sztaplujōm przi chałpach, to na isto cechuje, iże bydzie mocka łostrŏ zima !!! Nō tōż podug powiarki jece łod starego piyrwyj: „Witej nōm mŏiczku z nachtigalym we gŏiczku!!!” Ojgyn z Pnioków

Dziyń Kobiyt...

Nō, tōż mōmy już tyn gryfny marzec na karku. Czamu gôdōm gryfny? Anō, bo to już chnet bydzie ta diosecko zima forbaj i napocznie sie chnet kalyndôrzowô wiesna. Chocia, cy jô wiym eźli idzie na latośnô zima jamrować? Cheba niy, bo i śniyga mocka nasuło, a i mrōz niy bōł za teli, i szło ci nōm ta zima jakosik ci tam szczimać. Ale skuli tego marca idzie sam terôzki ździebko połozprawiać ło takim gryfnym marcowym zwyku, ło tym, iże chnet bydymy fajrować, nikej kôżdego roka, tyn gryfny „Dziyń Kobiyt”, dziyń freli, samotnych, wydanych, zowitek eli tyż klosztornych pannōw. Znocie już to? Znocie! I, co z tego? Byda juzaś dzisiôj ło tym berôł a to skuli tego, co jô tak po prôwdzie pierōnym ci niy mōm rôd tych dioseckich Walyntynkōw, do kerych niyftore iptowate modziôki kcōm ci mie przeprzić, co to je ci terôzki już na isto nasz starodôwny polski żwyk. A psinco prôwda! Nō ja, ale jakech niydôwno tuplikowôł jednymu śpikolowi, co byli czasy kej we sklepach na fachach bōł ino łocet i mosztrich, to tyn ci mi rzeknōł: – A niy mōgliście sie tego kajsik we zupermarkecie lajstnōńć??? He, he a jô ci kajsik naszoł, co bezmać tyn dziyń, tyn ”Dziyń Kobiyt” napocznōł sie łod tyj egipcjańskij krōlowyj Kleopatry, kierô we marcu kôzała sie zrolować do takigo srogigo i szykownego tepicha i podciepnōńć cysorzowi Cezarowi. A przidarzōło sie to jesce przed Pōnbōczkiym. Tak ci łōna, Kleopatra poradziōła tego cysorza zamamlasić, zbamōńcić, iże łod tego czasu zawdy jakiesik gryfne „marcowe idy” tam we tym Rzymie bajstlowali i łodprowiali. Wteda tyż przi marcowych idach tego Cezara zażgali pitwokiym, a iże ci to bōło trzinôstego marca, to łod tego casu trzinôsty (a ku tymu piōntek) je diosecko niyszczysny. Nō, i miarkujecie, co ze tymi babami napoczło sie to wszyjsko metlać jesce za starego piyrwyj i niy idzie tego ściepnōłńć na ta łoszkliwo „kōmuna”, chocia tak po prôwdzie napoczli my tyn dnioszek fajrować dziepiyro po wojnie. A mie sie sam terôzki spōmniało jak to łōńskigo roka trefiōłech jake dwa dni po tym babskim fajerze na słodach mojigo sōmsiada Edka. Côłko fresa ci miôł fest podropano, poharatano choby go fto tarłym po nij przejechôł. – Edek, boroku, jak ty wyglōndôsz? Fto ci to tak ta fresa poharatôł? – E... tam Ojgyn, to skuli kwiôtkōw – pado mi na to Edek. – Jak to skuli kwiôtkōw? Co majōm blumy do twojij fresy? – Nō, wiysz przeca, iże we sobota bōł „dziyń kobiyt”? – Nō wiym, ale dzisiôj je już wtorek – padōm do Edka, bo widza iże mu sie cosik we kalyndôrzu pometlało. – Nō ja, ale sie dej pozōr. Jakech we sobota fest niyskoro na łodwieczerz prziszoł do dōm po tym côłkim sobotniym „dniu kobiyt”, to jedzine kwiôtki kiere byli we kwiôciarni na Krojcce, to byli kaktusy. I terôzki już miarkujez cym mi ta fresa moja starô tak wybiglowała? Jake to dôwnij bōło sroge i gryfne świynto, to wszyjskie baby, kiere majōm wiyncyj niźli trzidziyści lôt gynał pamiyntajōm. Szumne to bōło świynto, i wszyjskie – a nôjbarzij chopy – je fest fajrowali. To niy to, co terôzki, iże styknie, co jedyn z drugim modziok glingnie tym jejigo mobilniokiym, szkyrtnie jakiegosik „esemesa” ze kwiôtkiym, afkōm i fertik. Dziołcha mô świynto a tyn karlus łodpinkolōł je za piytnôście fynikōw (we promocji!). Piyrwyj to bōło tak. Kôżdy dyrechtōr, kiyrownik, majster abo fto tam jesce, już tydziyn skorzij sztalowôł we kwiôciarni tela tulpōw, wiela kobiyt kole niygo robiōło. Tulpōw, bo inkszych kwiôtkōw to wteda za tela niy bōło (możno jesce nelki, ale to już byli i szykowniyjsze, i drogsze blumy). Nôjlepszij bydzie kej połozprawiōm jak to u mie we werku bōło. Mōj szef, a bōł ci to srogi chop, Polok, ale łod Stanisławowa, kresowiok znacy sie, już za wczasu kôzôł mi łobsztalować kajsik ze trzidziyści mieteł, bo tela kobiyt u nôs robiōło. Wszyjskie chopy (a byli to same byamtry) na tyn dziyń wysztiglowali sie choby ficywyrty we Boże Ciało, pod bindrami (choby i do futerbachowyj hymdy). Co bōło do zrobiynio, do strzaśniyńcio, to sie wartko majtło, a zatym, deczko niyskorzij to już ino fajer aże szoł kurz i wiater naobkoło ! My ze szefym we śtyruch takich gryfnych plastikowych kibelkach miyszali, chechlali taki miszōng, kery mōj dyrechtor wypokopiōł. Brało sie dwie flaszki czystyj gorzôły, jedna flaszka jakiegosik wermutu, flaszka jałowcōwki i ze dwa litry apluzinowego zaftu. Nō, i to wszyjsko razy tela, wiela my mieli kibelkōw. Dziołchy zasik rychtowali roztomajto zagrycha, kołoczki, zisty, tyj i kafyj. We nôjsrogszyj izbie zestawiali my do kupy pôra tiszōw, snosiyli wszyjskie stołki. Ślazowali sie niyskorzij wszyjskie byamtry do tyj izby, dźwiyrze sie zawiyrało i jedyn sztram wachowôł (taki, co to już mu leberki wysiedli), coby żôdyn cudzy, niy napytany niy wlazowôł. Nō, i napoczynôł sie fajer. Roztomajcie to bywało, ale kej mōj szef brôł sie do śpiywaniô takij fajnyj śpiywki: „Drōtym go, drōtym kolczastym po jajach...” i zarôzki po tym drugo sztrofka (dlô śmiychu): „Kochejmy sie, kochejmy sie...” to wszyjskie gynał miarkowali, co to już je szlus piyrszyj tajli tego fajeru. Napoczynali sie we myńszych klikach łozłajzić kaj fto sie przodzij namōwiōł, fto z kim i kaj. A wybiyrać szło, bo chocia to bōło za „kōmuny”, to pôra jesce dobrych szynkōw we Chorzowie bōło. Szło sie abo do „Bałtyku”, „Pod Dzwon”, do „Ratuszowyj” abo „Pod Flota” na łobiôd. Niyskorzij zasik te, co mieli rade tańcować i byli jesce na tela mōnter deptali do „Magnolii”, „Goplany” abo do „Merkurego”. Niyftorych ciōngło do „Łani” lebo do „Parkowyj”, nō ale tam bōło gyferlich, bo nikej we marcu bōło deczko mroza, tak iże niyjedyn łostoł we fuzeklach we przikopie. Tela ino rzykna, iże u nôs bōł ci jesce jedyn taki frałcimer we kerym robiōło ze dwiesta babeczkōw a i to we wiynkszōściōm samotnych. Nō, gôdōm wōm chopy: bōło w cym przebiyrać!!! Wicne i szpasobliwe to bōło świynto, chocia nikedy bōło ździebko łostudy przi tym. Na tyn bajszpil. – Suchej ino, Jorg, fest cie tam wczorej, po tym dniu kobiyt, jakeś ło drugij w nocy przikwanckôł sie do chałpy, twoja staro przijyna? – pytōm sie kamrata, bo wiym, iże jejigo baba zawdy pierōnowe larmo robi. – Niyyyy, nic mi niy gôdała. – łodpedziôł kamrat. – Nic ci niy gôdała? Przecamć to je niymożebne. Niy nazdała ci jak kormikowi do grotka ? – A dyć niy, bo ... łōna przilazła dziepiyro ło szczwôrtyj nad ranym!!!! Nō, bo kuknijcie ino. Po prôwdzie jet we Polsce wiyncyj babōw jak chopōw, ale do fajrowaniô to sie wszyjskie niy nadowajōm a chopōw kerym ci sie wydowo, iże sōm samymi Leonardo di Caprio, abo chocia Johnym Weinym to ci je dosik pôrã. I beztōż nasze baby, chocia by my gôdali cosik inkszego, tyż ze inkszymi chopami musieli fajrować. Prōwda? Ojgyn z Pnioków

Harynek, znaczy ślydź kejsik...

Wrōca sie jednakowōż do tego harynka, chocia tak ino deczko dlǒ szpasu. Boczycie jesce tyn latośny faszing, latośny „karnawał”? Ja? Jô tyż! A możno i inksze faszinki Wōm sie jesce belōncōm po palicy? Nō ale... Nō, tōż – jakech skorzij pedziǒł – mōmy ci już tyn cǒłki faszing forbaj. Tela ino, iże bōł ci tyn – jak to gorole gǒdajōm – „karnawał” latoś pierōnym knap... abo mie ino sie tak zdǒ? i leberka ździebko, ale to ino ździebko wyflyjgowoł, a sam ci już, na kǒżdym biglu lebo fajerze. Ino moja Elza durch mi tuplikowała, iże jǒ niy zapusty, Ani sie czowiek niy pozdǒł ani sie niy kapnōł, rōncz sie po Zilwestrze deczko ino spamiyntǒł ślydź i popiylcowǒ strzoda. Kejch bōł jesce jakiesik dwacet kilo (dǒwǒcie pozōr? dwadzieścia kilo!) modszy, toch musiǒł bez faszing być na kǒżdyj balandze ma ferniok inoch żyniaty i niy moga tak ci ciyngiym tyrać bele kaj sōm. Nō, ja. Żyniaty toch na isto je, ale – jak to gǒdajōm – blank niy... fanatyk, pra? Terǒzki to jǒ tam barzij mōm rǒd szeslōng, dobro halbecka, kranc wusztu a we telewizyji „karnawał we Rijo” ze tymi gryfnymi, cǒrnymi frelami, kere ci tam ciyngiym tyrpiōm i dyrbiōm sagimi cyckami. Nale, tak jakosik skorzij Matki Boskij Grōmnicznyj (wele drugigo lutego) moja Haźbiytka pado ku mie: – Suchej Ojgyn, pǒra lǒt my nikaj niy byli i nǒjwyższyjszy czas, coby my kaj wylejźli, pofajrowali. Ciorōmy na jakǒ balanga, bo chnetki je już szlus ze tym faszingiym. Przecamć zawdy bōłeś wigyjc i kocynder, miǒłeś rǒd tańcować a terǒzki to sie ino pasiesz choby kormik. Wōl niy wōl wyciōng żech ze szranku łostatni ancug do kerego jesce poradza wlyjźć, powyciskǒłech mitesry na fresie, wypucowołech lakszuły i doczkōm na moja starǒ. Łōna zasik polazła ze sōmsiǒdkōm do golaca, majtła sie dałerwele i szykowny bubikopf, posztrajchowała pazury. Niyskorzij łodbiglowała klajd, powtykała na grace roztomajte piestrzōnki, armbanty a we dakle oringle. I kej ci już bōła fertik – a zetrwało to małowiela – pokackali my sie na taki dupny „bal charytatywny” (bo przeca to ci ino je terǒzki we mōłdzie). Niy moga pedzieć, balanga fajnistǒ, ino do tyj gorzǒły, co to jōm kǒżdy miǒł we tasi lebo plaskōwce, to bōło ździebko za mało jǒdła. Joch ci sie szluknōł – nikej dǒwnij Starka przikazǒwali – gansinego fetu, ale i tak styknie, kej rzykna, iżech sie łocuciōł na sztrōłdeklu dziepiyro kej moja Świekra wylazowała do „Jōzefki” coby jeji gowa posuł nasz farorz hasiym. Padōm Wōm, łostudy skuli tego bōło i larma na cǒłki familok. Nō ale, i takech niy wylǒz nǒjgorzij, bo kej sie spōmna tako moja sōmsiǒdka Erna, to to ci dziepiyro bōł fal. Łōna pukała sie, znacy jōnkała jak stary trachtōr, jak takǒ wyrobiōnǒ już cugmaszina. I kejsik na takij faszingowyj balandze przipytǒł sie dō nij (zawalǒł do nij) jedyn szumny ferniok. Zakludziōł ci jōm niyskorzij do lałby i pokiel łōna mu piyrszy rōłz pedziała: niy... bōła ci już we szczwǒrtym miesiōncu, tak ci wartko nagōniōła. A tak na isto, to sie medykuja, iże to tyż ci je dobry knif, coby mieć bez pǒra lǒt pokōj łod tańcowanio. Prǒwda? Ojgyn z Pnioków

Łod tustego szczwôrtku do harynka....

„Gdy uderzył wielki dzwon, Objął w świecie pączek tron. Król przez wszystkich ukochany, Piękny, pulchny i rumiany. W brzuszku wprawdzie miał on dziurę, Lecz w tej dziurze konfiturę.” Tak gryfnie pisôł jesce we połowinie szesnôstego wiyka Jan Mączyński. Ale po jakiymu jô to terôzki gôdōm? Anō, skuli tego, co my mieli jesce we tyn łōński szczwôrtek – tusty szczwôrtek. Tusty, fetowny szczwôrtek ze tymi kreplami łod Maloty. Ludzie! Jake gryfne, jake paradne, a kej tak cowiek jesce zmiarkowôł jakô szykownô dziołcha je kulała? Do dzisiôj mi ta dziołcha, ta Beata we ślypiach łostała a... niy te kreple we trownicy. Skuli tego, to sie szło blank zamamlasić, mocka zaślimtać, i aże ci sie kôżdy normalny chop na isto poradziōł zapōmnieć... i blank ci niy poradza spokopić, eźli ta dziołcha, ta gryfnô dziołcha, to je ci tyn nasz polski cukiernik, abo inakszij (jak by sie na dziołcha gôdało – cukiernica)? A, a tak niyskorzij, to te wszyjskie dziołchy, babeczki, stare i starki wlazowali na wôga! Nale, ło tym już niy byda fandzolōł, bo kôżdô baba aby rōłz do roka musi jakosik „dijyta” na ściepniyńcie fetu bajstlować. Kreple, kreplami a niyftore łochyntole, chopy, kerym zawdy je przileżitość coby cosik szluknōńć, mogōm mieć łostuda jak mōj kamrat, glacok Antek, kery po tustym szczwôrtku sie mocka zniyskorzōł (bo bōł u jakijsik modyj gdowy ze tymi kreplami). Przilazuje do dōm i sōm, sōm cuje, co wōnio jakimisik babskimi parfinami. Kej ino wlôz do chałupy zarozki gibnōł sie wartko do kilszranku (kaj miôł zawdy swoja cyjntla skukanô) i w te pyndy popyrskôł sie tōm gorzôłōm, coby go starô niy wywōniała, iże bōł u jakisik inkszyj baby. Wlazuje opaternie do izby a sam starô na niygo z pycholym: – Ty giździe diosecki, ty pierōński łochyntolu. Ty miarkujez, co jô je tako gupiô, takô kamela, raszpla, kierô niy poradzi sie pochytać, ja? – Nale, dziubecku, co ci juzaś je, co ci sie niy zdô? – pytô sie fałesznie Antek. – Stało ci sie co, lebo jak? – Ty strupie, ty łochlapusie! Myślisz, iże kej sie popyrskôsz parfinym, to jô sie niy kapna, iżeś juzaś gorzôła słepôł ? I tu my sōm przi naszym „śledziu”, coby ino niy motlać łostatnij balangi przodzij popielca ze harynkiym, kerego zawdy idzie wećkać, a kery tyż je dobry na tyn katzynjamer. To „zapustny” wtorek, łostatek szykownyj, gryfnyj zabawy, keryj bōło zawdy festelnie żôl i ło kerym to wtorku na isto gryfnie pisôł Władysław Syrokomla: „I ostatni wtorek bieży Choć się dawno w głowie kręci Rozhulany rōj młodzieży Leci w taniec bez pamięci, Strugi wina jak fontanny Jak ulewne płyną deszcze Choć żar w piersiach nieustanny Wina! Wina! Wina jezcze! Tańca jezcze!..”. A niyskorzij to jakiesik hercklekoty, pile, szprice i skoranie boskie we naszych lazarytach, kaj już po maluśku zaboczyli jak tyż to sie tych „chorōbkōw”, tych niymocnych (po zabawie i gorzôle) flyjguje. Bo niy zawdy nojńdzie sie jakisik trzyźby dochtor, kery tych festelnie chycōnych poradzi do sia przirychtować. A jô jesce bocza, kej żech tyż wyglōndôł (co? wyglōndôł? Czułech sie choby wypluty kanold)... Tela, co to bōło dôwno i niy byda spōminôł, coby mi sam żôdyn niy przeciep, co jô ino ło gorzôle i ło ślywokach, łochlapusach gôdōm. Ojgyn z Pnioków

Tusty szczwôrtek...

Nō, tōż mōmy latośne zapusty chnet za sia, forbaj. Dzisiôj mōmy tyn gryfny, szykowny tusty szczwôrtek, na kiery niyftore niy poradziyli sie już łod Zilwestra doczkać. A przed sia mōmy jesce ino „miynsopust” – jak to inksze gôdajōm – znacy sie łostatki, cyli „ślydź”, a nasz harynek. Na isto idzie wartko ku nōm fajrant faszingu. Faszing, karnewal, jak zwôł tak zwôł, a jô wiym ino tela, co za dôwnego piyrwyj, a i jesce za mojich czasōw szumne byli zabawy, fajery i gryfno, szykowno dlô wszyjskich muzyka. Jak ci to kiejsik śpiywali nasze chorzowskie „ANTYKI”: „Karnawał, karnawał – co tydziyń zabawa, Zwyrtne frelki tańcujōm Z chopcami do rana. Karnawał, karnawał – sōmsiôd ściskô sōmsiôdka, Do wiwatu wypiyli, Brudeszaftym skōńcyli!” Trza by sam jednakowōż napocznōńć podle raje. Bo to jes tak: już za starego piyrwyj łod Nowego Roku, Trzech Krōli aże do srogigo postu byli zapusty. Łostatnie trzi dni to dôwnij mianowali „miynsopustami” a to skuli miynsa łopustu, znaczy pożegnaniô, bo łod tego czasu aże do Wielkijnocy na isto sie żôdnego miynsa, żôdnyj habaniny niy jadło. We mōłdzie juzaś bōło wtynczôs przeblykanie sie bez côłkie zapusty za roztomajte maszkary i roztoliczne tam dziady, cygany, żydy, dziobły, bery i take tam. Niy idzie ino tego metlać ze naszymi ślōnskimi pastuszkami, bo to bōł juzaś blank inkszy zwyk. Zasik te łostatnie dni, te côłkie „miynsopusty”, to byli richtik pogupiałe dni łod tustego szczwôrtku do wtorku przed popiylcowōm strzodōm. We niyftorych samtukej dziedzinach samotne, jesce niy wydane frele i fyrnioki smycyli do nôjbliższygo szynku srogie bele drzewnianne i podwiyl sie gospodôrz niy wykupiōł jakōmsik gorzôłōm (mô sie rozumieć i zagrychōm), toplali tyn bolek wodōm. Niyskorzij to frele skôkali bez tyn baler na lajn, a karlusy na łowies i jak wysoko fto fuknōł, tak wysoko mu tyn lajn lebo łowies latoś miôł wyrosnōńć. Bez tyn z polska mianowany „karnawał” zabawy, roztomajte uciechy byli tak srogie, iże kiejsik, dôwno, dôwno tymu jedyn Turek, kiej przijechôł ze Polski do dōm, to jego sultanowi gôdôł, co Polôki, krześcijany dostôwajōm bez tyn czôs, bez te zapusty, takij warijacyji, takigo fimla, iże dziepiyro hasie, kiere jim kapelōnki we popielec sujōm na gowã, moge jich z tego wylyczyć. Krōm tych roztomajtych uciech, muzyki, bawiyniô sie byli jesce te dioseckie przebiyrańce. I wiycie, spōmniôł mi sie taki jedyn fal, kiej jedyn hajer Bercik łozprawiôł jak to łōn synkowi rychtowoł przeblecynie. Synek miôł być za dziobła. – To niy ma utrôpy, styknie jakisik korzuch na nice zwyrtnōńć, na gowa jakosik cypelmyca ze prziknōłtlowanymi rogami wrajzić – rzōndziōł Bercik łod Majzlinyj. – Nôjgorzij jes ze łogōnym. Po wsiach to majōm lepszij, bo weznōm sie biflowy, wołowy łogōn, naciōngnie sie go na szperhok i powtykô dosik tela szpyndlikōw i fertich. – Jerōnie, na co szpyndliki we łogōnie, po co? – Panie Ojgyn, zdôwało by sie starszy cowiek, a życiô Pōn niy znajōm – tuplikuje mi Bercik. – Przeca dziecka, te roztomajte najduchy chnet by tymu dziobłowi tyn łogōn utargali, a tak kiej sie nadziejōm na gôrść szpyndlikōw, zarôzki tyn łogōn puszczōm i tymu dziôbłowi aże do wieczora ta kita bydzie wisieć, pra? Bez tyn côłki czôs, bez te zapusty to bōł ci u nôs jedyn gryfny zwyk. Wszyjskie baby parszczyli, skwierszczyli roztomajte chrustki „faworki”, roztomajte kyjksy ze szpyrkōw folowane marmeladōm, futermyjloki, kokoski, nō i nôjważniyjsze: kreple. We wszyjskich ślōnskich dōmach warzōło sie je we fecie (zawdy to bōł szmalec ze łolejym, coby bōł fest gorki). Byli kreple „normalne” i „lepszejsze”. Do tych lepszejszych wlywało sie szpritu a do tych ajnfachowych ino ździebko łoctu. Do tych krepli filowało sie jakosik marmelada, a nôjlepszij kiej fto miôł kōnfitura rōżannô. Tyn zwyk jes do dzisiôj, ino pierōn mie szczylô skuli tych wszyjskich McDonaldōw, we kierych wszyjsko smakuje na jedne kopyto. Mieli my przeca i łōńskigo roku, i załōńskigo roku te tuste szczwôrtki. I u niyftorych piekôrzy, kaj sie jesce robi kreple do porzōndku, to byli zawdy raje łod samygo rańca. Nale niyftore gupieloki woleli kreple we tych dioseckich hamerikōńskich szynkach, gasthauzach i jak to tam jesce fto mianuje. Nō ale, kiej jô sie spōmna smak starcynnych (a niyskorzij i mamulkowych) zozworkōw, to jesce terôzki poradza sie łoślimtać côłki pychol. Brało sie cuker i jajca, uciyrało sie to wszyjsko na takô puchowato masa, dodôwało sie do tego krupicy i ze dwie-trzi łeżki zozworu (dlô tych, kierzy niy spokopiyli, to to jes „imbir”). Wszyjsko sie to dobrze wychechlało a niyskorzij gynał wywalkowało nikiej nudle ino, iże grubsze, tak na ciynki palec. Kôżdô dobro gospodyni miała ci już roztomajte szablony, kierymi wykrôwała wizgyrne kyjksliki. Tak wykrōne kyjksy dôwało sie na dwie godziny do zimnego, kajsik do altanki, na balkōn abo na spodek kilszranku, coby dobrze tym zozworym przeszli i zrobiyli sie blank ci kruchuśkie. Niyskorzij kładło sie te kyjksy na poszmarowanô świyckōm blacha (musiała to być richtik „woskowo” świycka i blacha ciyniuśko poszmarowanô), wrażowało sie ta blacha do bratruły, do piekarnioka. Kiej sie już uskwarszczyli, wciepowało sie te zozworki do blaszannyj biksy i dôwało na stōł dziepiyro po jakisik dwiuch-trzech dniach. Wteda byli nôjlepszejsze. A fto jesce sie spōmni starkowo zista, lebo torta ze markwi we kieryj musowo wlōny bōł rum, harak lebo szprit. A wszyjsko to sie popijało winnym grzońcym na korzyniach i cukrze. Nō, co jô Wōm byda gôdôł. Niyftorzi to znajōm, a te co niy znajōm to niech pypcia dostanōm abo pōjńdōm po filip do gowy i podwiyl majōm jesce jakosik Starka, Òłma to niech sie naumiōm. Ojgyn z Pnioków

Walyntynki ....

Wiycie! I tu mi sie spōmniôł jedyn fal ze łōńskigo roka. Kejsik ci sam u nôs we Breku” tym zicli sie trzi stare, zwiykowane knakry i napoczli łozprawiać roztomajte gyszichty ło, jak to bōło za starego piyrwyj. Na łostatku łozwoł sie ciyngiym ścioprany jak żbiyl Jorg (stary fyrniok), kierego skuli tego, co sie niy goli, mianujōm Cicikiym. – Suchejcie chopy, te wasze jamrowanie na stare dziyje, to je na isto gôdka ło dupa łoztrzaś. Jô, fajrowoł łōńskigo roka do kupy ze modziokōma te moderne Walyntynki. A fajer ci bōł, iże hej! – A dyć Cicik niy gupiyj! Tyś fajrowôł Walyntynki. Ty, taki stary purt, do kna usiotany i zawdy fiks ōnd fertich łopowożōłeś sie zadôwać ze modziokami, a możno jesce ze modymi dziołchami? – pyto sie niydowiyrzajōnco brodziaty Antek Pikulik (starego Alfrida brała drzimota nad zajdlym piwa). – Ja, jô fajrowôł te Walyntynki tela, coch niy pomiarkowôł jako to tyż je łoszkliwô ta niymoc, kierô mianujōm sklerōłzōm. – Chopie, co ty to tyż sam terôzki fandzolisz i kuplujez Walyntynki ze sklerōłzōm? – Baji, to bōło tak – napocznōł tyn istny łod tyj sklerōłzy, tyn nasz Cicik. – Jakoś tak łōńskigo tydnia spichnōłech sie na plantach przi knapszafcie ze takōm jednōm fest szykownōm dziołchōm; nō możno niy bōła tako już modo, ale dosik wizgyrnô, grajfnô i miała ci wszyjsko, co przinoleżi przed sia i za sia. Ino tela, co miała ci rzić jak za staryj Polski kōmoda. Zagôdôłech ci ku nij i jużcić po jakisik kwilce napytołech ci jōm dō mie do dōm. – Niy wiyszej nōm sam nudli – gôdô na to jedyn ze tych kamratōw – na isto tak bōło ? – Nō ja! Przikwanckołech jōm do sia, zaciōngech zanawiyski i wszyjskie sztory, rozhajcowołech we żeleźniôku, bo to przecamć bōł luty, narychtowôłech ci już skorzij świycki, dwa lampusy i flaszka wina. Hornyli my po jednym. Zrobiôło sie ździebko gorko, toch jōm ci beztōż napoczōn seblykać. – Ło sto pierōnōw, niy kmiń nōm sam – niy umi strzimać tyn piyrszy kamrat. – I co bōło dalszij tam u cia? – Anō, tak po lekuśku nalołech jesce po jednyj glasce wina i biera sie dalij do seblykaniô. – Jezderkusie! Niy poradzisz to gibcij łosprawiać? Musisz to wlyc choby gumin, choby bachory ze łolejym ? – gôdô tyn szusowaty drugi kamrat. – Po leku chopy, wszyjsko podle raje. Nō, tōż seblykōm ci jōm, polywōm, zaś seblykōm, zaś polywōm, i zasik seblykōm, i zasik polywōm, i kej żech już bōł przi cycynhaltrze, biera jōm pieślawo i opaternie pod parzã, i smyczã ci jōm ku tyj mojij srogij zofie. – Jerōnie ! Ty to ci môsz ale ruła. Dyciś przi cia idzie mory chycić. Dugszij ji niy poradzisz seblykać ? – to tyn piyrszy. – Nō, kej żech jōm już dostôł na ta zofa, biera sie za bistynhalter i grajfuja do batkow. Jesce bździnka i ... mōm ci już jōm ganc sago. Nō, tak jak jōm sōm Pōnbōczek stworzōł. – Chopie, jô sam ło rozum przińda przi tobie – pado napôlōny tyn drugi. Gôdej drapko cōżeś to tyż śniōm machlowôł dalszij ? – Anō, ... tu ci sie pokôzała ta moja sklerōłza. ..... – Możecie sie forsztelować taki fal ? ... Dyciech do imyntu przepōmnoł co sie robi dalszij !!!