Kómputer, Gustel i ... jô

Siedymnôście – gôdô jedyn grôcz, łoziymnôście – gôdô inkszy, móm – gôdóm jô. Dwadziyścia – móm. Dwadziyścia dwa – móm. Dwadziyścia śtyry – móm. Grać. Biera tajlóng, zwekslować, dwie karty do lauby, styknie. Jô gróm grana, ale jeżech na zadku. Grôcz piyrszy wylazuje ze królym herc, drugi ciepie nojnka herc, a jô biera azym herc. Nó, i terôzki jô – dupek krojc, piyrszy grôcz – dupek szel, a drugi ciepie na to nojnka szel. Nó, tóż jô juzaś – dupek herc, piyrszy grocz na to ściepnół dupka grin, a trzeci dociepnół aza grin. Styknie, kiej terôzki rzykna, iżech wygrôł za śtyrdziyści łoziym łocek. I tak po tych łoziymnôstuch szpilach wygrôł Jorg aże tysiónc sto trzidziyści siedym łocek. Wiycie już, pra? Jô gróm szkata. Ino niyftorzy sie spytajóm, po jakiymu aże po łoziymnôstuch szpilach, i czamu Jorg, kiej gôdóm, iże to jô gróm we tego szkata?
Anó, gróm ze maszinóm, chyciółech sie ze mojim kómputrym, kiery mi moja Elza do kupy ze niyboszczkóm Świekróm gyszynkli kiejsik, pôrã lôt tymu nazôd na „Dziecióntko”, tego dioseckigo szkata, boch sie taki zgniyły zrobiół, iże już blank niy łajża do Pyjtra ani do klubu coby ździebko poszkacić. A Jorg to skuli tego, iżech sie bali do masziny gańbiół wkryklać Ojgyn, bo to pierońsko ujma i srómota, coby richticzny Ślónzôk zicnoł do kompa, coby śniym poszkacić.
Ludzie! Terôzki my sie czasów doczkali. A kiejsik to szkata grało sie wszandy, we zegródkach, na plantach kole „Józefki”, na „balzamgórce”, na szachcie i „amelóngu”. Jak ino szło poruch hajerow bez pole ze „Maryny” abo przi zantbanie ze „Barbórki”, to zarôzki kajsik zicli i napoczynali szkacić. Kaj ino sie spichło trzech abo śtyrech Ślónzôków, zarozki bajstlowali szpil. Niyskorzij to i gorole, kierzy sam dó nôs, do Chorzowa (i niy ino do Chorzowa, bo na côłki Ślónsk) przikludziyli sie za robotóm na grubie lebo we werku, tyż próbowali szkacić. A wiela uciychy mielichmy przi jejich rajcowaniu, bo przeca jejich gôdka blank do szkata niy klapowała. Nó, co jô byda tela gôdôł. Przeca to sami wycie jak sie tak jednygo ze drugim za balek cisło podwiyl sie chop niy skapnół ło czym tak na isto jes gôdka. Bo sam u nôs to po fusbalu nôjważniyjszy dlô chopa to bół szkat. A i baby czasym brali sie do szpila. Bóła ci u nôs we werku tako jedna Agys, kierô tak szkaciyła, iże ani niy sie niy spodziôła, kiej jeji chop wzión śnióm szajdóng. Śmiychu ci skuli tego bóło, iże hej. A łóna boroka wteda jesce barzij szkaciyła i kupie chopów za skóra zalazła, bo richtik dobrze grała.
A bół ci sam u nôs na Pniokach Gustlik Myrcik, kiery côłkie swoji życie grôł we szkata. Prziszoł ci ale na niygo taki dziyń, kiej Pónbóczek pedziôł ci mu: styknie Gustliku tego dobrygo, dosik żeś sie sam na tyj ziymi natropiół, nabakôł, pójńdziesz ty terôzki ku mie. A jejigo kamraty ze kierymi durch pinkolół we karty, szkaciół – podwiyl mu jesce truchły niy zaklapli – wrajziyli mu do kabzy ze ancuga (we kierym go jejigo staro kôzała pochować) gryfnô, nowo tajla szkatkartów coby Gustel mog i w niybie ździebko porajcować. Przifurgła ci tyż duszycka starego Myrcika do świyntygo Pyjtra a tyn łod szweli gôdô:
– Bółeś Gustliku tam na ziymi dobry chop, krziwdy żôdnymuś niy zrobiół, niy naszkłódziół i chociaś czasym mało wiela wysłepôł, pójńdziesz do niyba. Ino szkatkarty musisz łostawić we tyj niybianskij siyni!!!
Wejzdrzôł sie tak Gustel na świyntygo Pyjtra, pomedikowôł i blank słósznie gôdô do świyntygo:
– Świynty Pyjtrusie, kiej jô sam niy byda mog sie ze kamratami abo janiołkami poszkacić, to gryfne dziynki. Jô ci tam wola pójńść do piykła, tam trefia mojich kamratów i byda se móg pôrã szpilów machnońć. Przecamć cosik trza bez ta côłko wiyczność robić, przeca samym rzykaniym toby cowiek niy szczimôł, niy wydziyrżół pra?
Stropiół sie świynty Pyjter, podrôpôł sie po tyj swojij siwyj brodzie, deczko pomedikowł i pado:
– Môsz prawie Gustliku, sam bydziesz tyż móg poszkacić, jô ci to ze naszym Ponbóczkiym sporzóndza. Nó ale, wiela razy bydziesz grôł, tela razy tam na dole, na ziymi bydzie dysc, chlapaka i rzgmoty.
I tak ci tyż to do dzisiôj jes. Kiej ino napoczyno siómpić dysc, pewnikiym stary Myrcik biere sie do rajcowaniô. Jak gruchnie jakisik pierón – Gustel trómfuje. A kiej siaróńsko rzgmi, to znak, iże stary Gustlik przesmoloł, przedrzistôł ci do imyntu szpil ze kóntróm.

Żyniaczka abo ... co to jes żyniaczka?

I terôzki mi sie sam spómniôł kónsek, kiery za starego piyrwyj berôł Karlik ze Kocyndra, znacy sie Stanisław Ligoń, kieregoch miôł we srogij zocy i do dzisiej we festnym reszpekcie. A, iże jo kiejsik miôł festelnie rôd te Jejigo côłkie beranie, bojcynie a niy poradza terôzki spomiarkować kajech to piyrszy rôz usłyszôł, kaj żech to gynał naszoł, byda sam terôzki to rzóndzioł tak, jakech to łod modzioka spamiyntôł, jakech to boczół i kajniykaj – bez te łostatnie poradziesiónt lôt faflôł :
Żyniacka to jes sztrofa za tyn rajski fyjler Yjwy i Jadama i jejich festno pokuta. Coby wlazować we żyniacka trza niy mieć wszyjskich w dóma. Kiej cowiek jes blank mody i sie żyni, lebo wydôwo, to padajóm na takigo chopa ciubaryk i gupielok, starszyjszy – to ćmiyl a kiej już blank stary – to niyboszczyk sztrucla-po stojóncku sroł. Gôdajóm ło wszyjskich żyniolach: fujara, cymbôł, trómba i tak bez côłkie życi chop jes zawdy jakimsik insztrumyntym do muzyki, bo bali i kiej jes blank maluśki to tyż gôdajóm na niygo trómel znacy bymbyn. Juzaś ło babie, kierô sie wydôwo, to gôdajóm co udôwo inkszo, niźli na richtik jes.
Kiej sie ludzie żynióm to wszyjskie gôdajóm, iże sie łóne blank zwekslujom na inkszô zorta. Chop ze jargały, napasztliwca i klugszajsra, robi sie zarôzki tulejóm lebo ślimôkiym, juzaś baba ze aniołka i dziubecka, robi sie rajculóm, pyszczycóm i rzgmi na cołki karpyntel nikiej szejściolampowô „superheterodyna”. Tela, co tyn radijok idzie wyszaltrować a baby ... niy. Babeczka we chałupie sie zdô, baby trza, bo bez baby toby chop blank sie schacharzół, ślôz na psy. Łóna ci przeca poradzi i ze jegły i grample, widły zbajstlować. Chopa tyż na isto potrza, bo bez chopa, choby i ipty, niy bydzie dziecek (nó, możno terôzki cosik tam wyształnujom i wyczachmarzóm roztomajte hamerikóńskie móndrôki). Na tym zogónie wdycki sie chop ze babóm dogwarzóm, choby ci sie blank bez côłkie żywobycie do kupy niy poradziyli spokopić. Chop zawdy chalatô i stynkô na baba, a juzaś baba tyż fest molyndzi na chopa. Nó ale, tak już cheba musi być, bo jedyn bez drugigo niy poradzi sie spamiyntać, a i te côłkie ananasy i mandle, we tym raju pociepli, coby do kupy tyn diosecki côrny chlyb na beztydziyń wrôz ćkać, choby i zakalec miôł, bele by bół herski. Gorzôła wypokopiół chop, kiery miôł zwadliwô babeczka, juzaś woda – wykidanô ci na palica chopa – snokwiyła na doczkaniu ... baba. Jesce, coby chopa do porzóndku sporzóndzić mô baba – we letkich falach – nudelkula, srogi hôk abo mokrô lapa, i wtynczôs dziepiyro chopowi sie wybiere, łozjaśni, iże jejigo babeczka, to niy jes szucman lebo policajt, kiery zawdy tego ordnóngu wachuje i wystrzeguje, chocia ino łóne łoba niy poradzóm spokopić, po jakiymu dziecka larmujóm i łozdziyrajóm ci sie na côłki karpyntel. Sóm tyż take po żyniacce, kiere sie ciyngiym pieróm ale, wtynczôs mianuje sie to ... „harmonia” (juzaś jakisik insztrumynt). Ino tak po prôwdzie niy poradzã do łostatka spokopić eźli to jes móndharmónijka lebo akordijón, cija cy kneflówka. Nó ale, tak by tak, jes to gryfny „insztrumynt” na kierym do kupy majóm grać i chop, i jejigo babeczka.

Dupa abo... rzić...

Dzisiôj połozprawiómy ździebko ło ... dupie. Ja, bo to tak ino sie zdowo, iże ło tym niy idzie gôdać, że to niy lza we dobryj asiście. Ale to niy jes tak blank do łostatka prôwda. Nó, tóż jadymy podle raje:
– Dupa wypokopiół, wysztudiyrowôł ruski sztudyrok Wołkow. Beztóż tyż zawdy godómy: „dupa Wołowa”.
– Inksi juzaś twiyrdzóm, iże dupa wynôlazła jedna frela, kiero sie Marynia mianowała. Skuli tego tyż te istne łozprawiajóm ciyngiym ło dupie Maryni.
– Dupy ale pewnikiym niy wysztudiyrowoł nyjger, bo przeca gôdô sie dupa bladô.
– Trza sam terôzki pedzieć, co dupa połni ważnô róla we fizyce, we ruchu łobrotowym. Przeca wszyjsko, jak chopy miarkujecie, krynci sie i fómluje nałobkoło dupy.
– Dupa bedinuje aji do przekazowaniô bezzglyndnych zignali niysłównych. Przeca dobrze, gynał wycylowane świtniyńcie w dupã gryfnie dôwo ci do wymiarkowaniô, co tyż cowieik cuje dlô tego świtniyntego.
– Dupie idzie tyż aji dać skôzać ymocyje przichlybne, na tyn ci przikłôd dać dziubka w dupa.
– Dupa moge tyż być szmektnym lizôkiym. Szczyśnie, co niy wszyjskie sam u nôs sóm „dupolizami”, podlizkóma.
Uniwerzalnóść dupy nie mô łostatku, niy kóńczy sie na tym, jes łóna anó niywymównym koflikiym, kistóm: we dupie idzie mieć côłkie łosoby, a bali i côłkie spółycznóści.
– Dupa posużić moge niyrółz za szimel: mocka rzecy jes przeca do dupy, tym samym dupa społniô róla uniwerzalnygo mustra ze kierym sie idzie na sztich spuścić.
– W dupa (abo tyż po dupie) idzie nachytać. Dziôłanie te sztrabuje wiyńzi ymocyjónalne miyndzy łojcami a dzieckami. Króm tego dupa społniô róla zica, gôdómy przecamć: siednij sie na dupie, wdycki tyż ci z przidôwkiym byfyjli dopółniajóncych, ja na tyn przimier „[...] i siedź blank cicho!”
– Łokreślyni „dôwać (dać) dupy fónguje we dwiuch znaczyniach: erotycnym i wertujóncym, jednak symnóńć kogosik z dupy – ino we tym piyrszym.
– Idzie bali wachować swojã (abo kogosik inkszego) dupã, co ino sam potwiyrdzô ważnóść dupy we łotôczajóncym nôs świycie.
– „Jóńć sie czegoś łod stróny dupy” łoznaczô niyrichticzne podyńście, łod zadku, łod kóńca; dupa fónguje sam jako łodpowiydnik, zynónim łodwrótności.
– Dupa moge być haltrym, handgrifym, idzie sie przeca dziyrżić czyjiś dupy. I niy skazuje na brak równowôgi, ino na brak samodziylnóści.
– Dupa moge tyż skazować na cowieka, kiery jes cielepóm abo gryncbułóm i wteda gôdô sie na niygo: dupa w kraglu.
– A kiej cowiek citnie bez pożygnaniô, zabiyrô gracki i gymzi na swój plac, gôdô sie ło takim, co wzión dupa w troki.

Sztiglowanie i... szajdóng...

Wszyjskie miarkujóm, iże babóm na tym gryfnym świycie niy jes letko; bali pedziołbych: moc procnie. Ynglicke móndroki wypokopiyli razinku i tyż ci to zarôzki wyfaflali, iże baby poradzóm zapodziôć, zapochónić strzydnio trzi-śtyry lata swojigo życiô na same ino rychtowanie sie do wyjńściô ze chałupy. Kôżdydziyń z rańca, ło rozwidnioku łofiarować, przesmolić przed zdrzadłym aże śtyrdziyści minutek ino na to, coby wyglóndać lepszij niźli tak ci prôwdóm wyglóndajóm. Juzaś sztiglowanie sie, sztafirowanie na łodwieczerz zajimô jim, poradzi jim zebrać bali i ze dwie godziny. Nó, i kuknijcie ino! A niyskorzij to baby ciyngiym wajajóm, co na nic blank czasu niy majóm, na wszyjsko jes jim tego czasu knap.
A chopóm – i żôdnego sam chopa niy wyzdradzã – styknie na narychtowanie sie do wyjńściô ze chałupy zajimo pôrã minutek, beztóż tyż majóm chopy sporzij czasu na robota i na wszyjskie swoji ptôki. Niyftore łosobliwie szporobliwe i szprymne chopy, zarôzki po wyjńściu ze chałpy niy wrôcajóm sie nazôd i bez porã dni, coby niy musieli juzaś wylazować dwa lebo trzi razy za rajóm.
Byli take móndroki, kiere kcieli to babóm wszyjsko wyeklerować ale wykôzało sie, iże terôzki i po tych śtyrdziystuch minutkach jejich baby blank jesce niy byli fertik do wyjńściô ino gracali sie jesce kieladziesiónt minutek.
I wiycie, te nadbytnie minutki stykły, co chopóm przyjńdzie już szkrabka na wylazowanie ze chałpy i napoczynajóm łóne wtynczôs machlować wszyjsko, coby we tyj chałpie łostać. A przidarzić sie tyż moge, co jakisik chop barzij możno nerwyjs, taki barzij porwôł, prasknie te swoje babsko bez fresa i jesce niyskorzij gôdô sie we gyrichtach, co to jes „przemoc domowa”. Moge juzaś tyż być inkszy fal i tyż te istne wylazujóm sie same i żôdyn niy mo szajnu, anóngu kiej sie taki miglanc wróci abo eźli blank sie już nazôd do tyj swojij staryj niy przikulwitô.
I tu ci jes jedyn jesce knif. Chopy muszóm mieć gynał tela czasu no to, coby sie narychtować na łostanie we chałpie, wiela babóm zetwô narychtowanie sie do wyjńścia. A, iże baba, kierô blank niy kciała ze chałpy ze swojim starym nikaj wylazować, kiej sie już gryfnie wysztiglowała – kce terôzki na isto kajś wylyjźć. I jak to te ynglicke móndroki wysztudiyrowali – wylazuje, choby i sama tela, co blank niy poradzi spokopić, co tyż by mógła sklycić ze tym tak blank gryfnie napoczniyntym dniym, łodwieczerzóm. A na łostatek – gôdóm Wóm – moge ze tego i jakisik szajdóng sie wyłónacyć, prowda?
I tak żech tyż ci Wóm terozki gryfnie i krótko wyłożół, iże sztiglowanie moge być tak po prôwdzie festelnie sknółtlowane ze szajdóngiym.

Dwa stare knakry...

Gymża tak sie po tych mojich Pniokach, deptóm bele kaj i rozech trefiół na dwiuch starych knakrów takich bez siedymdziesiónt lot starych, naszych werkowych pynzjónistów. Zicli sie tak sam u nôs na plantach na bance i tak sie tam bele co łozprawiajóm a tak po prowdzie jamrujóm jak to ino stare chopy poradzóm. Razinku usłyszôłech jak jedyn śnich gôdô:
– Wiysz Ernst, kiejsik roztomajte ipty tuplikowali we telewizyji, iże jak bydymy stare, fest stare, to niy bydymy już MÓGLI !!! ... Wiysz, co jo miynia?
– Ja, ja tak godajóm do terôzka i cheba ... majóm prawie, prôwda?
– A dyć tam, cóżeś blank łogup, prziszołeś już ło gowa? Mie sie ino tak ganc ajnfach ... NIY KCE !

Stary hajer....

Wiycie, sóm roztomajte gyszichty, kiere jesce nasze starki i starziki łozprawiali. Zicli sie tak kole familoka na stolicy lebo na zydelku i łozprawiali, berali co jejim tyż do palicy przilazło, co tyż jejim sie spómniało. Kiejsik tyż, jesce za bajtla, za śpikola usłyszôłech jak starô Góminiôrka fabulyła, wykłôdała sam u nos, blank kole familoka takô łozprôwka.
Jedyn grubelok, hajer ciyngiym sie kwolół, herziół sie, co mo tako babeczka, kierô sie śniym jesce blank nigdy niy wadziyła, niy jargała i niy bóła śnij sieka, nikiej niyftore inksze baby. Kamraty niy kcieli w to uwiyrzić i tak sie ugôdali, coby to jakosik pornóńć i jużcić uwidzieć eźli to je prowda, co tyż tyn nasz murcek rzóndzi. Jedyn ze tych kamratów rzyko tak:
– Kiej ci dzisiôj staro do na łobiod łowiynzina uparszczónô, to ji rzyknij, iże ty kcesz mieć ino miynso uwarzóne. A kiej by ci tak dała uwarzóne – to godej co môsz rôd ino uparszczóne.
Nó, i tyn hajer drużnie poszoł do dóm. Kiej ino wloz do chałupy, zicnół sie przi stole a jejigo baba dôwo mu ta łowiynzina uparszczónô.
– Jô już móm zatela tego parszczónygo miynsa, jo by roz kciôł uwarzóne! – godo tyn berkmón babie.
– Môsz prawie, festnie sie ze cia zgôdzóm, sam môsz inksze miynso, uwarzóne boch dzisiôj razinku poła uparszczółach a poła juzaś żech uwarzóła.
No, i do zwady, do haje niy dojńszło. Kamraty juzaś sie na grubie ugôdali, dogwarzili i jedyn śnich gôdô:
– Tóż musisz chopie zrobić tak. Kiej ino wylejziesz ze szpóngu i wyjedziesz już na wiyrch ze gruby to sie niy szpluchtej, ino taki jakeś jes côrny deptej do chałupy i legnij sie prómp do prykola. Chop zrobiół nikiej mu kamraty doradziyli. Baba gawcy sie zestrachanô, przilazuje kole niygo do tego prykola i pytô sie go:
– Hanzliczku, Hanzliczku, cosik mi sie zdô, coś ty jes festelnie niymocny, móm gzuć po naszygo dochtora, abo co?
Chopowi sie gańba zrobiyło, sztreknół sie ze tego prykola, wyszpluchtôł, łokómpôł sie we badywannie, i ... juzaś wije niy bóło, niy bóło – jak to moja starka gôdali – łognia na dachu!
Na drugi dziyń rano we robocie już niy poradziyli nicego wypokopić coby baba Hanzlikowo rozgzukać, rozhajcować do imyntu. Napytali jednego starego sztajgra, kiery wszyjsko wiedzioł i miarkowôł, coby jejim dôł jakosik dorada. Tyn stary Karlik gôdô do Hanzlika tak:
– Kiej terozki na to, co jô ci sam rzykna ta twoja babeczka sie na isto niy wnerwi, niy weznóm jom pieróńskie mory, to mogymy ci jóm wstyrknóńć na òltôrz na plac tyj naszyj świyntyj Barbórki i ino ciyngiym jesce do nij rzykać.
Nó, i pedziôł mu, coby we nocy do tego jejigo prykola nawalół, nasroł a zarozki ze rańca, kiej go ino baba bydzie cucić do roboty rułowato wszyjsko jeji pedzieć, co tyż mu sie bez ta noc przidarziło.
Hanzlik starego sztajgra i kamratów posuchôł i zrobiół nikiej mu kôzali. Z rańca jejigo babeczka cuci, nó i uwidziała co tyż sie we tyj nocy stało. Wartko ci sie łoblykła i w te pyndy pylła sie do Hanzlikowyj mamulki.
– Mamulko, Świekro ty moja nôjmilyjszô, a rzyknijcie mi co tyż sie robi, kiej sie dziecko we prykolu zesrô?
– To ty moja niywiôstko niy miarkujesz? To przeca kôżdô dobrô mamulka wejźnie i umyje te dziycko, poskludzô i wypiere wszyjsko !
– Ja, godocie? Nó, tóż bydźcie takô dobrô i pójńdźcie se sam symnóm waszego synecka Hanzlika wyporzóndzić, bo sie we prykolu zesrôł.
Mamulka w te pyndy przipruła do nich do dóm, zrobiyła synkowi taki krach, jakigo jesce żôdyn we tym familoku niy słyszôł. A te berkmóny na dole, kiej sie wszyjskie ło tym zwiydzieli, to ci sie na isto nadziwić niy poradziyli, co tyn jejich kamrat Hanzlik mô takô dobrô i móndrô baba.

Farorz w niybie...

Kajsik cheba we Maciyjkowicach zemrziło sie jednymu farorzowi. A bóło to już dosik dôwno, jak jesce ludzi wojziyli autokóma do roboty, do „Azot” abo do Huty „Kościuszko” ; tak jakosik chnetki po wojnie. Nó, i kiej sie tymu naszymu maciyjkowickimu farorzowi zemrziło, to tyż mu sie zdało, iże zarôzki ci tyż go do niyba świynty Pyjter wejźnie, bo przeca cołkie żywobycie bół festelnie pobożny. A tu akuratnie we antryju tego niyba ślecioł już możno trzeci dziyń a jakosik żôdyn go jesce niy prziwitôł, żôdyn sam mu niy śpiywô, tor jes zawarty na śtyry szibry ...
Łoroz do tego antryju wkarowô, wpoló jedyn mody karlus, ździebko chycóny, nó taki, co to direkt do czyśca abo bali i do piykła miôł trefić. A tu zarôzki sie dźwiyrze łozewrzili, świynty Pyjter wylazuje, witô go szykownie, janiyli wiskajom „alleluja” i wtykajóm mu do gracy gryfno leluja.
Farorza ci to rómbło, òzhajcowało.
– Suchajóm sam ino świynty Pyjtrze! Jô jes, jô bół farorzym a sam przilazuje bele jaki niydojzdrzały łeboń, jesce ku tymu deczko łapniynty i wy go tak ze paradom witôcie ? Taki to jes we tym niybie ordnóng ?
Świynty Pyjter ze srogóm rułóm i ze słosznościóm go wysuchôł i na łostatku pedziôł:
– Nôjprzewiylybniyjszy! Kiej wy głosicie kôzanie we niydziela i na wszyjskich waszych łodpustach, to ludzie ledwa wôs suchajóm, a mocka jesce śnich to bali i nyno przi tych waszych kôzaniach. A tyn sam karlus to jes szofer ze autobusa, co to ludzi do „Azot” i do „Kościuszki” wojziół. Eźli wy miarkujecie, jak łóne wszyjskie żegnali sie krziżym i rzykali kiej tyn karlus miôł zicnóńć za tóm lynkiyróm ? Możno terôzki miarkujecie po jakiymu my go tak gryfnie witómy !